Kuzey Güney yönünde kuş uçuşu mesafe 600 km olup, yaklaşık 500 bin km2 lik bir alana tekabül eder.
Elburz (5642 m), Dihtau (5203 m), Koştantau (5144 m), Şhara (5068 m) ve Kazbek (5033 m) tir.Topografik bakımdan farklı özelliklere sahip olmakla birlikte Kuzey Kafkasya genellikle engebeli bir bölgedir. Taman Yarımadası'ndan başlayarak Apşeron Yarımadası'na uzanan ve bölgeyi ikiye bölen Kafkas Sıradağları III. zamanda meydana gelen genç kıvrım dağlarıdır.
Avrupa ve Asya kıtalarını ayıran Kafkas Dağları hemen tamamıyla Kuzey Kafkasya hudutları içinde kalır.
İki veya 3 sıra halinde devam eden, uzunluğu 1400 kilometreyi aşan ve 50 ile 225 km arasında farklılaşan genişliğe sahip Kafkas Sıradağları’nın en yüksek tepeleri birer sönmüş volkan konisi olan Elbruz Dağı (5630m) ve Kazbek Dağı (5043m)’dır. Bunlardan başka Dıh, Dombay, Cimara, Şıh Berzend, Adayıhoğ, Tepli, Vilpata, Karavgon, Labada, Vaza, Hahalgi, Şandağı, Dikiosmta, Tebulosymta, Çuaşv, Fişt, Pşehasu, Oşten, Woshuten, Krasnaya Polyana, Çeget Dağı, Dzhimara Dağı, Ulipata Dağı, Bazardyuzi Dağı gibi belli başlı dağlar yer alır.
Batıda Abhazya bölgesinde dağların yüksekliği 1000 metryi geçmez. Doğuda ise 600 metreye kadar iner.
Dağların 3100 metrenin üzerinde kalan yüksek kesimleri daima karlar ve buzullarla kaplıdır.2200-3100 metre arasında çam, ladin ve köknar ağaçlarından oluşan zengin bir orman formasyonu hakimdir.
Başlıca karakteri olan granit, bozkır ve tabaka halinde kristal yamaçlarda görülür.
Kazbek civarındaki Daryal Geçidi, Hazar kıyısındaki Derbent Geçidi ile 2250 ve 3380 metre yüksekliklerde yer alan Kutais-Vladikavkas arasındaki Mamişo, Abhazya-Çerkesk arasındaki Kluhor ve diğer Ruk, Tırşı,Vantilaşt, Salavat, Kodor ve Arkatis geçitleri Kuzey ve Güney Kafkasya’yı birbirine bağlayan önemli geçitlerdir.
Dağların Kuzey Yamaçları ile Maniç Çukurluğu arasında kalan kısımda yer yer plato ve ovalar mevcuttur.
Göller
Doğal Göller
Kuzey Kafkasya’da göller küçüktür.
Bugün Kaberdey Balkar Cumhuriyeti olarak adlandırılan bölgede başlıca 6 tane doğal göl bulunmaktadır. Bunlardan en büyüğü Tserikkel Gölü'dür. Bölgede bulunan diğer doğal göller ise: Aşağı Goluboye Gölü, Kel-Ketçen Gölü, Yukarı Goluboye Gölü, Sekretnoye Gölü ve Tambukanskoy Gölü'dür.
Adıgey’de göllerin en tanınmışı Fişt yakınında Huko tepesinin batı eteğindeki Huko Gölü'dür.
Abhazya'da bulunan Ritsa Gölü güzelliğiyle ünlüdür.
Baraj Gölleri
Krasnodar Bölgesi'nde Kuban Nehri üzerinde bulunan başlıca 4 tane baraj gölü mevcuttur. Bunlar: Varnavinskoye, Kryukovskoye, Şapsugskoye, Krasnodaskoye baraj gölleridir. Stavropol Bölgesi'nde Yegorlik Nehri üzerinde bulunan başlıca 3 tane baraj gölü mevcuttur. Bunlar: Novotroyiçkoye, Yegorlikskoye, Sengileyevskoye baraj gölleridir.
Akarsular
Kuzey Kafkasya zengin akarsu yataklarına sahiptir. Bölgenin en önemli akarsuları Kuban Nehri, Terek Nehri, Malka Nehri, Argun Nehri, Sunja Nehri, Labe Nehri, Kuna Nehri, Şaguj Nehri, Fars Nehri, Çerek Nehri, Baksan Nehri, Samur Nehri, Sulak Nehri, Teberda Nehri, Kodor Nehri, Bzıb Nehri, Psov Nehri'dir.
Akarsular yönünden çok zengin olan Kuzey Kafkasya'da yukarıda adı geçen başlıca nehirlerin yanında irili ufaklı pek çok akarsu bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şöyledir: Adigoy, Skobido, Pşada, Tekos, Vulan, Vubin, Avşedz, Hokodz, Pşeha, Tsitsa, Psif, Psekups, Psebe, Neçpsvuho, Şapsuho, Seje, Gunayka, Aliko, Polba, Tuha, Kuba, Goropse, Bekişey, Çimit, Psiy, Loo, Soçi, Bziç, Mzımta, Şahe, Buşiy, Beyuk, Aju, Hodjiko, Tuha, Kurcips, Şumiçka, Pşehaşha, Gurmay, Wurişmen, Apovus, Psefir, Çehrak, Gubs, Bambaçka, Andruyuk, Woha, Guamka, Fedzişhu, Ajıps, Ayiko, Avuleps, Açepsı, Bjap, Tuapse, Drıpş, Gumısta, Gulr, Gulrıps, Ghalidza, Sukko, Assa, Urukh,Ardon,Kambileyevka,Gizeldon, Fiagdon, Çegem, Argudan, Kurkuzhin, Lesken, Urukh,Aksaut, Daut, Kyafar,Marukha, Podkumok, Urup.
BİTKİ ÖRTÜSÜ
Toprak her türlü tabii mahsullerin yetişmesine çok elverişlidir. Büyük bir kısmı humusla kaplıdır, iyi sulanmaktadır. Yalnız Hazar Denizi civarında ve ovada bazı kumluk ve kuru topraklar vardır, dağ uyamaçlarındaki gri topraklar bereketli değilse de iyi gübrelenmiş oldukları için iyi mahsul verirler.
Dağıstan kısmında dağların çoğu çıplak ise de hele batı kısmında 700 metre yüksekliğe kadar olan bölgelerde büyük miktarda meşe, karaağaç, dişbudak, Akçaağaç, armut bakımından zengindir. 700 metreden yüksek kısımlarda kayın, gürgen ağaçlarına tesadüf edilir. Muhtelif cinste çam ağaçlarına hemen her yükseklikte ve en fazla Batı Kafkasların Karadeniz’e bakan yamaçlarında pek bol tesadüf edilir. Bunlar arasında yüzlerce senelikler vardır. Kafkas palmiyeleri dikkat çekmektedir.
Ovalarda, vadilerde, dağların yamaçlarında bol çayırlarve her çeşit nebatlar bitkiler vardır. Bu yönden Avrupa’nın en zengin dağları olan Alp ve Pireneler’den daha zengindir.
Bir çok çeşitlerde sebze, mısır, buğday, arpa, çavdar, yulaf, darı, ayçiçeği, tütün, pamuk, üzüm yetişir; arı çoktur, ipekböceği vardır; koyun sığır at çok bulunur ve Kafkas koyunları özel bir cinstir. Ovalarda mühim merinos sürüleri beslenir; kümes hayvanları boldur; dağlarda vahşi av hayvanları çoktur.
İKLİM
Kuzey Kafkasya orta ılıman iklim kuşağı içinde yer alır. Karadeniz kıyılarının Tuapse-Soçi yöresi ile güneyde Abhazya’da subtropikal bir iklim görülür. Buralarda kışları ılık, yazları sıcak ve bol yağışlı bir iklim hakimdir. Ortalama sıcaklık Ocak ayı içinde 0 derecenin, Temmuz ayında 20 derecenin; yıllık yağış miktarı da 1000 mm’nin üstündedir. Dolayısıyla gür bir orman örtüsü gelişmiştir. Doğuya doğru ilerledikçe nemlilik azalarak az nemlilikten kuraklığa değin değişik özellikte tropikaltı ve kara iklimi tipleri görülür. İklim Hazardenizi kıyılarında yeniden ılıklaşır.
Yüksek vadilerde kışın , yer yer sıcak bol güneşli ve kuru bir hava ile karşılaşılır. Bu durum verem tedavisinde elverişli bir iklim meydana getirir.Dağlarda sık sık çığ ve heyelanlarla karşılaşılır.
Karadeniz kıyısında Ocak ayında 0 derecenin üstünde olan sıcaklık iç kesimlerde düşer. Yüksek kesimler dışında yazlar sıcak geçer. Temmuz ayında geceler soğuk, gündüzler oldukça sıcaktır.
Karadeniz kıyısında 1000 mm’yi geçen yıllık yağış miktarı, dağlarda 750 mm’nin üstünde kalırken, iç kesim düzlüklerinde 500 mm’ye düşer; hatta kuzeydoğu düzlüklerinde daha da azalır. Bu nedenle iç kesim düzlüklerinde yaz kuraklığı ile karşılaşılır, tarımda sulama gerekir.
ETNİK YAPI
Kuzey Kafkasya’da yaşayan halklar konuştukları diller esas alınarak şu şekilde tasnif edilebilir:
b) Kabardey ve Besleneyler(:Besniy): En kalabalık Çerkes kabilesi olan Kabardeyler, Büyük ve Küçük Kabardeyler olmak üzere iki gruba ayrılırlar. Büyük Kabardeyler Nalçik ve çevresinde, Küçük Kabardeyler ise Mozdok (Mezdegü) çevresinde otururlar. Kabardeylerin bir kolu olarak kabul edilen Besleneyler ise batı komşularıdır.
1.2. UBIHLAR (:Ubuh-Vubıh- Ubukh): Kafkasyada Abhaz ve Adigeler arasında yaşayan bu topluluklar dil bakımından ölü diller arasına girmiştir. Tamamı 1864'de göç etmiş olduğundan Kafkasya'da hiç Ubıh kalmamıştır. Diasporada yaşayan Ubıh kökenli ailelerin bir kısmı komşuları olan Abzahların ve bir kısmı da Abhazların dilini benimsemişlerdir.
1.3. ABHAZLAR- ABAZALAR : Kuzeyde Çerkes topluluklarına komşu olan Abazalar (Abazin-Aşuva) ile Karadeniz kıyılarında oturan Abhazlar (Apsuvalar) aynı kökten çıkan iki grup halinde birbirlerinden Kafkas Dağları ile ayrılmışlardır. Karadeniz kıyı kesiminde oturan ana Abhaz kitlesi ile kuzeyde Kabardeylere yakın olarak oturan Abazaların şivelerinde farklılıklar ortaya çıkmış ise de zorluk çekmeden anlaşabilirler.
2.NAKHO-DAĞISTAN GRUBU
2.1. VAYNAHLAR:Vaynah toplulukları genel olarak birbirlerinden lehçe farklılıkları ile ayrılan üç ana gruba ayrılır.
a. Çeçenler (Nohçi-Nohçoylar) Vaynahların ana kitlesini meydana getirirler.
b. İnguşlar (Galgaylar) İnguşlar ikinci büyük Vaynah grubudur ve Asa ile Sunja ırmakları arasında ve Terek Nehri'ne doğru kuzeye yayılırlar.
c. Kistler (Batslar,Tuşhlar) Gürcüstanın Çeçen sınırında Tuşa ve Alazan ırmaklarının kaynaklarında ve Panki vadisinde oturan bu küçük grup daha çok Gürcü unsurları ile etkileşim halindedir.
2.2. AVARLAR (MAĞARULLAR): Lezgilerden sonra Dağıstan'ın en kalabalık kabilesı Avarlar'dır. Kendi aralarında ise en kalabalık grubu esas Avarlar meydana getirirler. Dil yönünden üç gruba ayrılırlar;
ııı. Avar (Mağarul),
ıı. Andi (Bottlih, Godoberi, Karatin, Bagvalal, Çamalal, Tindi ve Açvaçiş gibi alt gruplara ayrılırlar)
ııı.Dido (Hinuk, Çvarşin ve Kapuçinler gibi alt gruplara ayrılırlar)
2.3. LEZGİLER: Dağıstan'ın güney-doğusunda yaşarlar Samur Nehri'nin orta ve yukarı mecralarında ve Şamahı yöresine kadar uzanan alanda yayılmışlardır. Doğu ve güney-doğuda Azeriler ile karışmışlardır bu nedenle Türkçe Lezgiler arasında geniş ölçüde yayılmıştır. Rutul, Kütin, Agul, Budukh, Dzekh, Tabasaran, Tsakhur, Udi ve Khinalug gibi alt kollara ayrılırlar. Kürinler ve Tabasaranlar en kalabalık gruplardır.
2.4. LAKLAR(Gazi Kumuklar) Orta Dağıstan’da yaşarlar.
2.5. DARGİNLER Lezgi diline yakın bir dil konuşan Darginler bu nedenle Lezgi kabileleri arasında da sayılırlar. Akuşa, Sutkur, Sırhal, Urkarak, Horakan, Kaytak (Haydak) ve Kubaçi gibi gruplara ayrılırlar.
Dağıstan'daki dağlı kabilelerin aralarında bulunan doğal engeller (dağlar, tepeler, derin vadiler vs.) Batı Kafkasya'daki kadar olmasa da buradaki toplumlar arasında da çeşitli dil farklılıkları doğurmuştur.
3. HİNT-AVRUPALILAR
3.1. OSETLER (ASETİNLER) Aslen Alanlardan geldikleri kabul edilen bu toplum, dil açısından Kafkas dillerinin etkileri altında önemli değişiklikler geçirmesine karşılık İran diline çok yakın bir dil kullanırlar. Kafkasya'da Daryal Geçidi'nin güney ağzında otururlar. Onlara diğer Kafkas halkları Kuşha, kendileri ise Iron derler.
Osetinler başlıca iki gruba ayrılırlar;
a- İron,
b- Digor.
3.2. TATLAR (PADARLAR) Safeviler tarafından Kafkasyada Bakü, Kuba, Şamahı, Derbent ve Zakatali mıntıkalarında yerleştirilmiş olan İranlılardır. Pehlevi Dili'ni konuşurlar.
4. TURANİLER
4.1. KARAÇAY-BALKARLAR (MALKARLAR) :Kaynakları hakkında çeşitli görüşler ileri sürülen Karaçayların genel olarak, Kafkasya'da belirli dönemlerde bulunmuş olan Hazar, Bulgar ve Kıpçak gibi Eski Türk topluluklarının bir devamı olduğu kabul edilmektedir. Kıpçak Türkçesinden geldiği bilinen bir dil kullanırlar. Karaçay ve Balkar (Malkar) olarak iki grup halinde anılmalarına rağmen gerçekte tek bir halktırlar.
Elbruz Tepesi'nin etrafındaki sarp ve yüksek bölgelere yerleşmişlerdir.
4.2. KUMUKLAR:Kuzeyde Terek Nehri'ne kadar, güneyde de Makhaçkale'nin güneyine kadar uzanan alçak arazide otururlar. Genel olarak Dağıstan'ın kuzey-doğu ve doğusundaki Hazar Denizi'ne kadar uzanan düzlüklerde yaşarlar. Kafkasya'ya ne zaman ve nasıl geldikleri kesin olarak bilinmemektedir. Makhaçkale, Kaspiiski, Hasavyurt, Babayurt, Buynakski ve hatta İzberbaş şehirleri Kumukların yaşadıkları alana dahildirler.
4.3. NOGAYLAR:Kazak ve Karakalpak Türkçesine yakın bir dil konuşan bu topluluklar XVIII. Yüzyıldan sonra Kafkasya bölgesine yerleştirilmişlerdir. Dağıstan’da Hazar Denizi'ne doğru uzanan düzlükte ve daha kuzeyde step görünümü alan bozkırlarda Türk asıllı kabilelerle (Kumuklar, Azeriler, Türkmenler) karışık olarak yaşarlar.
5. SLAVLAR
5.1. RUSLAR
5.2. DON KAZAKLARI
5.3. UKRAYNALILAR
Kaynak : www.kafkasevi.com